Κρηνίτσα Τρικάλων: Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

«Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων»  στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας

Γράφει η συντάκτρια συντάκτρια του στοιχείου  κ. Μαριάννα Αποστόλου, Πρόεδρος του «Ε.ΠΟ.Σ»

«Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας, όπως περιγράφεται στο συνημμένο Δελτίο Στοιχείου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς που φέρει την παραπάνω ονομασία, διότι συνιστά έθιμο που συμβάλλει στη διαγενεακή επικοινωνία, την κοινωνική συνοχή και τη διαφύλαξη της συλλογικής μνήμης και ταυτότητας της Κρηνίτσας Τρικάλων.

«Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων» τραγουδιούνται από τιςΛαζαρίνες, τα κορίτσια που συμμετέχουν στον Λάζαρο, το Σάββατο του Λαζάρου και μαζεύουν αυγά. Την Παρασκευή το απόγευμα, παραμονή του Λαζάρου, οι Λαζαρίνες μαζεύουν λουλούδια από τους αγρούς ή τους κήπους. Όταν πηγαίνουν να μαζέψουν αγριολούλουδα τραγουδάνε ανοιξιάτικα τραγούδια όπως «..ίτσια – ίτσια κόκκινα κορίτσια», η άνοιξη μας έφτασε… κ.ά. ( Ιτσιές στην Κρηνίτσα είναι οι Κουτσουπιές), ακούγονται φωνές χαρούμενες, πειράγματα και γέλια, καθώς την επόμενη ετοιμάζονται να τραγουδήσουν τον Λάζαρο ένα γεγονός με ιδιαίτερη σημασία για κάθε κορίτσι. Το βράδυ της παραμονής του Σαββάτου του Λαζάρου, οι νοικοκυρές στολίζουν περίτεχνα τα καλαθάκια των κοριτσιών τους, δένουν χεριές – χεριές τα αγριολούλουδα και τα λουλούδια και στη συνέχεια τα στερεώνουν πάνω στο καλάθι. Πολλές νοικοκυρές περνάνε με τη βελόνα σε σχοινί τα λουλούδια – Ίτσια και κάνουν περίτεχνες δαντέλες με τις οποίες στολίζουν το καλάθι για να τραγουδήσει η κόρη τον Λάζαρο.

Όταν τελειώσει το στόλισμα τοποθετούν το στολισμένο καλάθι σε δροσερό μέρος για να μην μαραθούν τα λουλούδια. Μέσα στο καλάθι τοποθετούν ένα αυγό για φώλι και ένα κομμάτι βαμβάκι. Το αυγό αποτελεί πηγή της ζωής. Πρωί – πρωί το Σάββατο του Λαζάρου, οι Λαζαρίνες της Κρηνίτσας, καλοντυμένες και στολισμένες με τα καινούρια πασχαλινά ρούχα τους, με τα άσπρα παπούτσια της νονάς, ξεκινούν από τα σπίτια τους, να συναντηθούν στην Εκκλησία και να τραγουδήσουν τα Λαζαρίτικα Κάλαντα.

Στο δρώμενο παίρνουν μέρος μόνο κορίτσια, τα αγόρια δεν συμμετέχουν. Στην Κρηνίτσα όλα τα κορίτσια σχηματίζουν μια ομάδα, κάθε κορίτσι έχει το δικό του καλάθι και τοποθετεί σε αυτό τα αυγά. Ξεκινάνε από την Εκκλησία αφού πρώτα καθορίζουν τη σειρά επίσκεψης στα σπίτια του χωριού, ορίζουν ποια τραγούδια θα πούνε σε κάθε σπίτι και άλλες λεπτομέρειες.. Το Σάββατο από τις πρωινές ώρες οι Λαζαρίνες επισκέπτονται πρώτα την εκκλησία του χωριού και αρχίζουν με το τραγούδι Εκκλησίτσα φουντωτή…. Στη συνέχεια αρχίζουν και τραγουδάνε τα Λαζαρίτικα Κάλαντα σε όλα τα σπίτια με τη σειρά. Σε κάθε σπίτι λένε το τραγούδι εκείνο που σχετίζεται με:  το επάγγελμα, τα μικρά παιδιά της οικογένειας, τους πόθους,  τους καημούς και τα όνειρά του κάθε νοικοκύρη. Τα τραγούδια του Λαζάρου τα μαθαίνουν τα μικρότερα κορίτσια, από τα μεγαλύτερα βιωματικά με τη συμμετοχή τους στην ομάδα με τις Λαζαρίνες.  Τα Λαζαρίτικα κάλαντα που τραγουδάνε οι Λαζαρίνες στην Κρηνίτσα σχετίζονται με τον έρωτα, τη ομορφιά, τα γράμματα, την αγάπη, την ξενιτειά. Είναι μια γιορτινή ατμόσφαιρα που δημιουργείται με τα λουλούδια που στόλισαν τα καλάθια, με τις χαρούμενες φωνές των καλοντυμένων Λαζαρίνων και με τον ερχομό της Άνοιξης που είναι ο προάγγελος της  αναστάσιμης γιορτής του Πάσχα.

Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα που ακούγονται στην Κρηνίτσα το Σάββατο του Λαζάρου είναι τα κάτωθι:

Εκκλησίτσα φουντωτή

Εκκλησίτσα φουντωτή-φουντωτή καμαρωτή

Που ’χεις στην κορφή σταυρό κι στη ρίζα κρύο νερό.

Το ’μαθαν κι οι πέρδικες πήγαιναν κι το  ’πιναν

Έστησα το βρόχι μου, τσάκωσα μια πέρδικα

Σκούζει βάζει η πέρδικα, σώπα – σώπα πέρδικα

Δεν σου κάνω τίποτα κι αν σου κάνω τίποτα

νάχω χίλια κρίματα, χίλια παραδείγματα

του θεού τα κρίματα.            

Στα περισσότερα σπίτια τραγουδάνε

Ήρθε ο Λάζαρος

Ήρθε ο Λάζαρος ήρθαν τα βάγια

ήρθε η Κυριακή που τρων τα ψάρια.

Σήκω Λάζαρε και μην κοιμάσαι

ήρθε η μάνα σου από την Πόλη

σου ’φερε χαρτί και κομπολόι

γράψε Θόδωρε γράψε Δημήτρη

γράψε λεμονιά και κυπαρίσσι

οι κοτούλες σας αυγά γεννούνε

δώστε μας και μας να τα χαρούμε

Για το Λάζαρο που τραγουδούμε.  

Σε σπίτι που έχουν μικρό παιδί το οποίο περπατάει

Ένα μικρό μικρούτσικο του βασιλιά τ’ αγγόνι

τριγύρω γύρω έφερνε βασιλικό μαζώνει

βασιλικό και βάλσαμο και μοσχοκαρυοφύλλι

χεριά δίνει στη μάνα του χεριά στην αδελφή του

χεριά και στην ξαδέλφη του που πλέκει το γαϊτάνι. 

Σε σπίτι που έχουν μικρό παιδί στην κούνια

Ένα μικρό μικρούτσικο μικρό στη σαρμανίτσα,

τρεις βαϊοπούλες το κουνούν και τρεις αράδα- αράδα

τη μια τη λένε Βαγγελιώ την άλλη Δεσποπούλα

την Τρίτη τη μικρότερη την λεν καψοκαρδούλα

που έκαψε εννιά καρδιές και τη δική μου δέκα.

Σε σπίτι που έχουν μοναχογιό:

Μάνα μου τον υγιόκα σουμάνα μ΄ το μοναχό σου,

τον έλουζις τον χτένιζις στου δάσκαλου τον στέλνεις

κι ου δάσκαλους τον καρτιρεί μι μιά χρυσή βιργούλα,

μι μιά χρυσή μι μιά αργυρή μι μιά μαλαματένια.

Πιδί μου πουν΄ τα γράμματα πιδί μου πουν΄ ο νούς σου,

τα γράμματα είνι στου χαρτί κι ου νους μου πέρα-πέρα,

πέρα διαβεί πέρα στρατί πέρα στις μαυρομάτες

πούχουν το μάτι σαν ελιά το φρύδι σαν γαϊτάνι

το δόλιο το ματόφρυδο σαν κλόσι από μαντίλι.

Σε σπίτι που έχουν κορίτσι της παντρειάς:

Σι τούτα σπίτια τα ψηλά  τα μάρμαρα στρωμένα,

εδώ έχουν κόρη για παντρειά θέλουν να την παντρέψουν,

την τάζουνε του Βασιλιά, την τάζουνε του Ρήγα,

δεν θέλω ιγώ του Βασιλιά δεν θέλω εγώ του Ρήγα,

μόν΄ θέλω το αρχοντόπουλο τ’ αρχοντογεννημένο

Οπού γεννήθηκε εχθές κατάματα στον ήλιο

Τον ήλιο βάζει πρόσωπο και του φεγγάρι αστέρι

Και τον καινούριο αυγερινό κουμπί και δαχτυλίδι.

Σε σπίτι που έχουν μοναχοκόρη:

Μάνα μ’, τη θυγατέρα σου, μάνα μ’ την μοναχιά σου,

την έλουζες, τη χτένιζες, στα σύννεφα την κρύβεις

και σκόρπισαν τα σύννεφα και φάνηκε η κόρη

την είδε ο Θεός, την είδε η γη, την είδε ο κόσμος όλος,

την είδε κι ο πραματευτής κι έπεσε να πεθάνει

Σήκω, σήκω, πραματευτή, γαμπρό για να σε κάνω,

γαμπρό στη θυγατέρα μου, γαμπρό στη μοναχιά μου.

Πόχει το μάτι σαν ελιά, το φρύδι σα γαϊτάνι,
το δόλιο το ματόφρυδο σαν κλόσι από μαντίλι.
Έχει και τα ξανθά μαλλιά σαρανταπέντε πήχες.
Χόρεψαν κι στου γάμου του με δυο με τρία μαντίλια.
Με δυο με τρία με τέσσερα, μένα ζυγό παιχνίδια.

Σε σπίτι που έχουν κάποιον που σπουδάζει η σπούδασε

Γραμματικέ, γραμματικέ και ψάλτη κι αναγνώστη

Που έγραφες κοντύλιαζες κοντά στην κρύα βρύση

Σπαράχτηκαν τα χέρια σου και χύθηκε η μελάνη

Και βάψανε τα ρούχα σου τα λιανομεταξένια

Σε εννιά ποτάμια τα ’πλυνα και βάψαν τα ποτάμια

Σε εννιά λιβάδια τα  ’πλωσα και βάψαν τα λιβάδια

Επέρασε κι ο Βασιλιάς και βάψε τ’ άλογό του

Επέρασαν κι οι πέρδικες και βάψαν τα φτερά τους

Ανοίξετε να λάμψετε να ’ρθούν οι Λαζαρίνες

με τη λαμπρή την Πασχαλιά, μι το Χριστός Ανέστη

Σε σπίτι που έχουν κάποιον στην ξενιτειά

Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο

η ξενιτιά σε χαίρεται και ιγώ χω τουν καημό σου

Τι να σου στείλω ξένε μου αυτού στα ξένα που είσαι;

Να στείλω μήλο σέπεται κυδώνι μαραγκιάζει

Να στείλω και το δάκρυ μου σε καθαρό μαντίλι

Το δάκρυ είναι καυτερό θα κάψει το μαντήλι.

Τραγουδάνε για τον νοικοκύρη.

Σ’  αυτό το σπίτι το ψηλό

πέτρα να μη ραγίσει

Ο νοικοκύρης του σπιτιού

χρόνια πολλά να ζήσει.

να ζήσει χρόνια εκατό και

εξάμηνα διακόσια

να ασπρίσουν τα μαλλάκια του

σαν τ’ άσπρο περιστέρι.

Αρνητικές ευχές

Αφέντη μου στο σπίτι σου

Γεμάτο καλιακούδια

Τα μισά γεννούν Τα μισά κλωσούν

Τα μισά σι βγαν τα μάτια

Κι τ΄ άλλα τα μικρότερα

Σι κουτσουλάν τα φρύδια.

Οι νοικοκυρές συνηθίζεται να δίνουν σε όλες Λαζαρίνες αυγά, σοκολατάκια ή σοκολάτες, ευρώ και καραμέλες, (παλιότερα έδιναν δραχμούλες, σύκα, ξυλοκέρατα και στραγάλια). Είναι ευημερία και καλοτυχία για το σπιτικό η σπιτονοικοκυρά να κεράσει όλα τα κορίτσια. Όταν κάποια νοικοκυρά δεν είναι πρόθυμη να κεράσει τις Λαζαρίνες τότε της «βγαίνει το όνομα». Το άκουσμα των Λαζαρίτικων τραγουδιών δίνει ιδιαίτερο χρώμα και δημιουργεί εορταστική ατμόσφαιρα αυτή τη χρονική περίοδο της Πασχαλιάς, μια βδομάδα πριν τη γιορτή της Ανάστασης προαναγγέλλοντας τον ερχομό της Άνοιξης .

 «Τα Λαζαρίτικα Κάλαντα στην Κρηνίτσα Τρικάλων» αποτελούν ένα έθιμο από τα γραφικά παλαιά έθιμα λαϊκής έκφρασης που διατηρείται ακόμα σε πολλά χωριά των νομών Τρικάλων, Καρδίτσας κ. ά. και ιδιαίτερα στα Καραγκουνοχώρια. Τα Κάλαντα Χριστουγεννιάτικα, Πρωτοχρονιάτικα κ.ά..  αποτελούν δημοτικά ευχετικά και εγκωμιαστικά τραγούδια που ψάλλονται κάθε χρόνο κυρίως την παραμονή μεγάλων θρησκευτικών εορτών όπως των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς αλλά και του Λαζάρου, των Βαΐων εκτός από εκείνα της Μεγάλης Παρασκευής που είναι κατανυκτικά.Σήμερα στην Κρηνίτσα Τρικάλων τραγουδιούνται Λαζαρίτικα Κάλαντα που όπως διηγούνται οι μεγαλύτερης ηλικίας γυναίκες της Κρηνίτσας τα τραγουδούσαν πριν την Πασχαλιά που λουλούδιασε η φύση, που έρχονταν η Άνοιξη. Πολλοί μελετητές συνδέουν τον μύθο της Δήμητρας και της Περσεφόνης με την ανάσταση της φύσης και συμπεραίνουν ότι παραπέμπει στην προχριστιανική αντίληψη για τον θάνατο και την αναγέννηση της φύσης. 

Οι Λαζαρίνες μικρά και μεγαλύτερα κορίτσια στην Κρηνίτσα σχηματίζουν μια ομάδα και τα  μεγαλύτερα αναλαμβάνουν να προσέχουν τα μικρότερα. Κάθε κορίτσι κρατάει το στολισμένο καλάθι που έχει μέσα  βαμβάκι και ένα αυγό – φώλι, που συμβολίζει τη ζωή. Το πρωί του Σαββάτου του Λαζάρου δίνουν ραντεβού στην εκκλησία και στη συνέχεια πηγαίνουν στα σπίτια με τη σειρά για να τραγουδήσουν τον Λάζαρο. Πηγαίνουν σε όλους ακόμα και στο σπίτι του παππά, του προέδρου κ.ά..