Η Γαλλία καταργεί τον νόμο για τη δουλεία που… ήταν ακόμα σε ισχύ

Για σχεδόν δύο αιώνες αφότου η Γαλλία κατάργησε τη δουλεία, ο νόμος της αποικιακής εποχής που θεωρούσε τους ανθρώπους ιδιοκτησία παρέμενε σιωπηρά σε ισχύ. Σήμερα, Πέμπτη, οι νομοθέτες θα ψηφίσουν επιτέλους προς την απάλειψή του. Το νομοσχέδιο, το οποίο αναμένεται να υιοθετηθεί από την Εθνοσυνέλευση, θα καταργήσει τον Code Noir (Μαύρο Κώδικα), το διάταγμα του 1685 που υπέγραψε ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΔ΄ για τη διακυβέρνηση των σκλάβων στις αποικίες της Γαλλίας.

Ο νόμος μετέτρεπε τους ανθρώπους σε κινητή περιουσία, επιτρέποντας την καταναγκαστική εργασία, τον ξυλοδαρμό, την πώληση, τον βιασμό και τη θανάτωσή τους και η Γαλλία δεν τον είχε καταργήσει ποτέ επίσημα. Άλλα τμήματα διέταζαν τον ακρωτηριασμό όσων δραπέτευαν και όριζαν ότι ο λόγος ενός σκλαβωμένου ανθρώπου δεν είχε καμία αξία.

Un vote “symbolique” avant l’ouverture du sensible dossier des réparations ? Les députés français s’apprêtent à voter pour l’abrogation du “Code noir” et l’ensemble des textes ayant réglementé l’esclavage dans les colonies françaises, jamais formellement abrogés après 1848. pic.twitter.com/jWWDVeLpSC

— Agence France-Presse (@afpfr) May 28, 2026

«Τα 60 άρθρα του “Μαύρου Κώδικα” δεν θα έπρεπε ποτέ να έχουν επιβιώσει της κατάργησης της δουλείας τον 19ο αιώνα» δήλωσε την περασμένη εβδομάδα ο Εμανουέλ Μακρόν. «Η σιωπή, ακόμη και η αδιαφορία, που δείξαμε για σχεδόν δύο αιώνες δεν αποτελεί παράβλεψη, αλλά προσβολή», πρόσθεσε. Ωστόσο, όπως και οι προκάτοχοί του, ο Μακρόν απέφυγε να ζητήσει συγγνώμη.

Η Γαλλία ιστορικά ήταν η τρίτη μεγαλύτερη δύναμη στο δουλεμπόριο, μεταφέροντας περίπου 1,4 εκατομμύρια Αφρικανούς σε φυτείες, των οποίων ο πλούτος από τη ζάχαρη έχτισε τις γαλλικές πόλεις Νάντη και Μπορντό. Η αυτοκρατορία της εκτάθηκε αργότερα σε τέσσερις ηπείρους.

Ο Μαύρος Κώδικας έχασε κάθε ισχύ το 1848, όταν η Γαλλία κατάργησε τη δουλεία, ωστόσο, το Παρίσι δεν εγκατέλειψε τις αποικίες των σκλάβων: οι τέσσερις παλαιότερες, η Γουαδελούπη, η Μαρτινίκα, η Γαλλική Γουιάνα και η Ρεϋνιόν, μετατράπηκαν σε πλήρη γαλλικά υπερπόντια διαμερίσματα το 1946 και από τότε οι περίπου 1,9 εκατομμύρια κάτοικοί τους, οι περισσότεροι απόγονοι σκλάβων, είναι Γάλλοι πολίτες.

Παρά το γεγονός ότι αποτελούν πλήρες τμήμα της Γαλλίας, τα υπερπόντια διαμερίσματα παραμένουν από τα φτωχότερα εδάφη της. Η ανεργία κινείται περίπου στο διπλάσιο ποσοστό από αυτό της ηπειρωτικής χώρας, και περισσότερα από τα τρία τέταρτα των νοικοκυριών στη Μαγιότ ζουν κάτω από το εθνικό όριο της φτώχειας.

Πριν ανακαλύψει την αλήθεια, ο Γάλλος βουλευτής που κατέθεσε την πρόταση για την κατάργηση του νόμου δεν γνώριζε ότι αυτός υπήρχε ακόμη. «Ως τρισέγγονος ανθρώπων που ήταν σκλάβοι, δεν είχα καταφέρει ποτέ να τον διαβάσω ολόκληρο», δήλωσε ο Μαξ Ματιάζεν από τη Γουαδελούπη, χαρακτηρίζοντας τη σημερινή ψηφοφορία «αποκατάσταση των προγόνων μας, αποκατάστασης της ανθρωπιάς μας, ενώπιον μιας Γαλλίας της οποίας το σύνθημα είναι ελευθερία, ισότητα, αδελφοσύνη». Αυτή η υπόσχεση, λέει, παραμένει ακόμα ανεκπλήρωτη στον τόπο του. «Στη Γουαδελούπη», δηλώνει, «στις πιο σημαντικές θέσεις, στις δομές του κράτους, οι άνθρωποι είναι λευκοί».

Η Γαλλία βρίσκεται «ακόμη σε μια μορφή απαρτχάιντ»

Το Ίδρυμα για τη Μνήμη της Δουλείας προεδρεύεται από έναν πρώην πρωθυπουργό, τον Ζαν-Μαρκ Ερό, και ο αναπληρωτής διευθυντής του είναι ο Πιέρ-Υβ Μποκέ και οι δύο λευκοί άνδρες.

Η κατάργηση του Μαύρου Κώδικα, δήλωσε ο Μποκέ, «δεν θα έχει κανένα άμεσο αποτέλεσμα». Το αν θα βοηθήσει τη Γαλλία να καταπολεμήσει τον ρατσισμό και την ανισότητα στα υπερπόντια εδάφη της, είπε, «μένει να φανεί». «Ακόμη και σήμερα, δεχόμαστε ότι οι άνθρωποι στα υπερπόντια εδάφη μπορούν να έχουν λιγότερα δικαιώματα από ό,τι στην ηπειρωτική Γαλλία», τόνισε.

Η Γαλλία δεν είναι η μόνη χώρα που διατηρεί ακόμη θραύσματα αυτοκρατορίας — το Ηνωμένο Βασίλειο και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν ακόμη υπερπόντια εδάφη. Όμως αυτό που διαφοροποιεί τη Γαλλία, λένε οι παρατηρητές, είναι ότι μετέτρεψε τις αποικίες των σκλάβων της σε ισότιμα διαμερίσματα της Δημοκρατίας, και όχι σε εξαρτήσεις που κυβερνά από μακριά. Το κράτος επιμένει ότι τα υπερπόντια διαμερίσματα είναι Γαλλία όπως οποιοδήποτε άλλο μέρος, την ίδια στιγμή που οι άνθρωποι που ζουν εκεί λένε ότι τους αντιμετωπίζουν ως κατώτερους.

Για τον Μαξ Ρελουζά, πρόεδρο της Ένωσης για τη Μνήμη της Δουλείας, η κατάργηση του Κώδικα έχει σημασία, επειδή ελάχιστα άλλα πράγματα έχουν αλλάξει. Ο Αφρικανός πρόγονός του δεν είχε όνομα βάσει του νόμου, παρά μόνο έναν αριθμό και έναν κωδικό εγγραφής, ενώ στην οικογένεια, που ζούσε στη Μαρτινίκα, δόθηκε το όνομα Ρελουζά κατά την απελευθέρωση, πιθανώς από το Νελουζά, ένα χωριό στην περιοχή της Οβέρν στην κεντρική Γαλλία.

Αυτό που τον εξοργίζει, όπως δήλωσε, είναι ο συμβολισμός που αφήνει ανέγγιχτο τον συστημικό ρατσισμό στη Γαλλία. «Υπό το πρόσχημα της μετατροπής σε διαμερίσματα, διατηρήθηκε ένα αποικιακό σύστημα», υπογραμμίζει. «Αν τα υπερπόντια διαμερίσματα είναι τμήμα της Γαλλίας, γιατί υπάρχει υπουργείο για τα υπερπόντια εδάφη;» Στη Γαλλία, τονίζει, «βρισκόμαστε ακόμη και σήμερα σε μια μορφή απαρτχάιντ… μια μορφή αποικιακής συνέχειας».

Το 2001, ο νόμος Ταουμπιρά κατέστησε τη Γαλλία την πρώτη χώρα που χαρακτήρισε το δουλεμπόριο και τη δουλειά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Στην 25η επέτειο του νόμου Ταουμπιρά στις 21 Μαΐου, ο Μακρόν έθιξε το ζήτημα των αποζημιώσεων, ένα θέμα που η Γαλλία αποφεύγει εδώ και καιρό να αντιμετωπίσει.

French President Emmanuel Macron acknowledges need for slavery reparations, but says that the legacy of enslavement could never be fully repaired because it was “impossible.”https://t.co/CqqNkQNyH9

— Charles Onyango-Obbo (@cobbo3) May 27, 2026

Το χαρακτήρισε «ένα ερώτημα που δεν πρέπει να αρνηθούμε», αλλά στο οποίο «δεν πρέπει να δώσουμε ψεύτικες υποσχέσεις» και δεν δεσμεύτηκε για τίποτα περιγράφοντας την αποκατάσταση, απλά, ως ανάδειξη της αλήθειας και ιστορικό έργο.

Όμως η χρονική συγκυρία της τελευταίας ομιλίας του Μακρόν ήταν άβολη. Δύο μήνες νωρίτερα, η Γαλλία απείχε όταν η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ψήφισε με 123-3 (και 52 αποχές) υπέρ του χαρακτηρισμού του δουλεμπορίου ως του σοβαρότερου εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας.

Και αυτόν τον μήνα στη σύνοδο κορυφής Africa Forward στην Κένυα, μέρες αφού αυτοανακηρύχθηκε «παναφρικανιστής», ο Μακρόν πήρε το μικρόφωνο και διέταξε την αίθουσα να σωπάσει. «Μόλις πατήσει το πόδι του στην αφρικανική ήπειρο», δήλωσε η Γαλλίδα βουλευτής της αντιπολίτευσης Ντανιέλ Ομπονό, «δεν μπορεί να αντισταθεί στο να συμπεριφέρεται σαν αποικιοκράτης».