Αντίο στον παγκόσμιο στοχαστή: Πέθανε σε ηλικία 104 ετών ο Εντγκάρ Μορέν
Φτωχότερη είναι από χθες η παγκόσμια διανόηση, καθώς έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 104 ετών ο κορυφαίος Γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν. Την είδηση του θανάτου του επιβεβαίωσε η σύζυγός του, Σαμπάχ Αμπουεσάλαμ Μορέν, σημειώνοντας ότι μέχρι την τελευταία στιγμή της ζωής του παρέμεινε προσηλωμένος στα μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα.
Ο Μορέν, τον οποίο ο γαλλικός Τύπος είχε χαρακτηρίσει ως τη «ζωντανή μνήμη του 20ού αιώνα», ξεχώριζε για την πνευματική του οξύτητα και την άρνησή του να εγκλωβιστεί σε δόγματα. Ανέλυσε προφητικά από τη δεκαετία του ’70 τους περιβαλλοντικούς κινδύνους της αχαλίνωτης οικονομικής ανάπτυξης, ενώ μέχρι και τους τελευταίους μήνες της ζωής του σχολίαζε την επικαιρότητα (από την κλιματική κρίση μέχρι τον πόλεμο στην Ουκρανία) μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έχοντας εκδώσει το τελευταίο του βιβλίο μόλις το 2025.
Γεννημένος στο Παρίσι στις 8 Ιουλίου 1921 ως Έντγκαρ Ναχούμ, ήταν γιος Εβραίων μεταναστών με καταγωγή από τη Θεσσαλονίκη. Σε ηλικία μόλις 10 ετών βίωσε την απώλεια της μητέρας του -ένα γεγονός που χαρακτήρισε ως την «προσωπική του Χιροσίμα»- και βρήκε καταφύγιο στη μελέτη και τον πολιτικό ακτιβισμό.
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα και κατετάγη στην ένοπλη Γαλλική Αντίσταση, υιοθετώντας το ψευδώνυμο «Μορέν», το οποίο και κράτησε για πάντα.
Μεταπολεμικά, η ανεξαρτησία της σκέψης του τον έφερε σε ρήξη με τους κομματικούς συντρόφους του. Η διαγραφή του από το Κομμουνιστικό Κόμμα τού ενέπνευσε το εμβληματικό έργο «Autocritique» (1959), μια βαθιά ανάλυση για τους κινδύνους της τυφλής πολιτικής κατήχησης.
Ο Μορέν απέρριπτε τον κατακερματισμό της επιστήμης. Αυτοαποκαλούνταν «λαθροθήρας της γνώσης» και «ανθρωπολόγος», συνδυάζοντας τη φιλοσοφία, την ψυχολογία, τη βιολογία και την εθνογραφία.
Μέσα από το μνημειώδες έργο του «La Méthode» (Η Μέθοδος), εισήγαγε την έννοια της «σύνθετης σκέψης», επισημαίνοντας ότι οι παραδοσιακές επιστημονικές διαιρέσεις αποστραγγίζουν και απομονώνουν την ίδια την έννοια της ανθρωπότητας αντί να την εξηγούν.
Παράλληλα, υπήρξε πρωτοπόρος της «κοινωνιολογίας του παρόντος», μελετώντας φαινόμενα όπως ο κινηματογράφος και οι νέες τεχνολογίες. Στο διεθνές στερέωμα έμεινε στην ιστορία ως ο πατέρας του κινηματογραφικού κινήματος «cinema vérité» (κινηματογράφος της αλήθειας), χάρη στο θρυλικό ντοκιμαντέρ «Χρονικό ενός καλοκαιριού» (1961) που σκηνοθέτησε μαζί με τον Ζαν Ρους. Θέτοντας σε απλούς Παριζιάνους την αυθόρμητη ερώτηση «Είστε ευτυχισμένος;», το φιλμ έφερε επανάσταση στον τρόπο καταγραφής της κοινωνικής πραγματικότητας.
Στη μακρά πορεία του δεν δίστασε να συγκρουστεί για τις ιδέες του. Η σκληρή κριτική που άσκησε το 2002 στην πολιτική του Ισραήλ απέναντι στους Παλαιστίνιους τον οδήγησε στα γαλλικά δικαστήρια με την κατηγορία του αντισημιτισμού. «Οι Εβραίοι του Ισραήλ, απόγονοι ενός απαρτχάιντ που ονομάζεται γκέτο, γκετοποιούν τους Παλαιστίνιους» ανέφερε σε άρθρο του, επισημαίνοντας ότι «οι Εβραίοι που ταπεινώθηκαν, περιφρονήθηκαν και διώχθηκαν ταπεινώνουν, περιφρονούν και διώκουν τους Παλαιστίνιους». Καταδικάστηκε για αντισημιτισμό, αλλά αθωώθηκε από το ανώτατο εφετείο της Γαλλίας.
Όταν τον ρωτούσαν αν βλέπει το μέλλον με αισιοδοξία, εκείνος επέλεγε τον όρο «αισιό-απαισιόδοξος». Δανειζόμενος τα λόγια του Γερμανού ποιητή Φρίντριχ Χαίλντερλιν, ο Μορέν συνήθιζε να λέει: «Εκεί όπου υπάρχει ο κίνδυνος, μεγαλώνει και αυτό που σώζει», αφήνοντας ως τελευταία παρακαταθήκη την ελπίδα απέναντι στο σκοτάδι των σύγχρονων κρίσεων.
